راهنمای مشکلات غدد بزاقی
غدد بزاقی بخشی حیاتی از دستگاه دهانی-گوارشی هستند که با تولید لعاب / بزاق به هضم غذا، مرطوب نگه‌داشتن مخاط دهان، کنترل باکتری‌ها و محافظت از دندان‌ها کمک می‌کنند. اما وقتی غدد بزاقی دچار مشکل شوند، علائمی مانند خشکی دهان (xerostomia)، تورم، درد، انسداد یا عفونت ظاهر می‌شود. راهنمای مشکلات غدد بزاقی به صورت جامع می‌تواند در تشخیص و درمان به بیماران و پزشکان کمک کند تا سریع‌تر به علت بیماری پی ببرند و انتخاب درمان درست را انجام دهند.
در این مقاله، شما با انواع اختلالات غدد بزاقی، علل و عوامل خطر، علائم بالینی، روش‌های تشخیص و راهکار های پیشگیری آشنا خواهید شد. همچنین به نکات پیشگیری و مراقبت پس از درمان نیز پرداخته می‌شود.
آناتومی و عملکرد غدد بزاقی
برای درک بهتر مشکلات غدد بزاقی، ابتدا باید بدانیم این غدد چگونه کار می‌کنند:
در دهان ما سه جفت غده بزاقی بزرگ وجود دارند: غدد بناگوشی، زیر فکی و زیر زبانی. علاوه بر این، غدد بزاقی کوچک (غدد فرعی) در مخاط دهان پراکنده‌اند. بزاق ترکیبی از آب، املاح، آنزیم‌ها و ترکیبات آلی است که در حفظ سلامتی دهان نقش دارد. هر غده بزاقی از سلول‌های ترشحی به همراه مجاری تشکیل شده است که بزاق را به دهان هدایت می‌کنند. هر اختلال در سلول‌ها یا مجاری می‌تواند باعث اختلال عملکرد شود. اگر مجرا مسدود شود یا عفونت رخ دهد، جریان بزاق مختل می‌شود و منجر به علائم بالینی می‌شود.
انواع بیماری‌های غدد بزاقی
عوامل زیر، باعث ایجاد بیماری و اختلال در عملکرد غدد بزاقی می‌شوند:
انسداد
بیشتر مشکلات انسداد غدد بزاقی در غدد بناگوشی و غدد زیر فکی رخ می‌دهد. یکی از مهم‌ترین علل این بیماری، تشکیل سنگ بزاقی در مجاری غدد است که مانع خروج بزاق شده و در نتیجه باعث تورم و درد می‌شود. در برخی موارد، کیست‌های غدد بزاقی نیز می‌توانند مجرا را مسدود کرده و علائمی مشابه ایجاد کنند.
افرادی که دچار انسداد مجرای بزاقی هستند، معمولاً هنگام خوردن یا نوشیدن، به‌ویژه در زمان تحریک ترشح بزاق، احساس درد و فشار در ناحیه فک و گلو دارند. از دیگر علائم بیماری غدد بزاقی می‌توان به تورم در داخل دهان، زیر فک یا زیر گلو اشاره کرد. در صورت باقی ماندن انسداد، احتمال بروز عفونت غدد بزاقی افزایش می‌یابد که این موضوع شدت درد، التهاب و تب را بیشتر می‌کند.
یکی از مؤثرترین روش‌های درمانی برای رفع این مشکل، جراحی سنگ غدد بزاقی است. در این روش، پزشک با برداشتن سنگ یا باز کردن مجرای مسدود، جریان طبیعی بزاق را بازیابی می‌کند و از تکرار التهاب و درد جلوگیری می‌شود.
عفونت
عفونت غدد بزاقی یکی از شایع‌ترین مشکلات مربوط به سیستم بزاقی دهان است که معمولاً در اثر ورود باکتری‌ها یا ویروس‌ها به مجاری بزاقی رخ می‌دهد. این بیماری می‌تواند هر یک از غدد بزاقی از جمله غدد بناگوشی، تحت‌فکی و زیرزبانی را درگیر کند. عواملی مانند خشکی دهان، انسداد مجرای بزاقی، ضعف سیستم ایمنی، یا وجود سنگ بزاقی زمینه را برای بروز عفونت فراهم می‌کنند.
تومور
تومورهای غدد بزاقی از جمله مشکلات جدی و نسبتاً نادر دستگاه بزاقی هستند که می‌توانند به‌صورت تومورهای خوش‌خیم یا بدخیم (سرطانی) رشد کنند. این تومورها معمولاً در غده پاروتید (بناگوشی)، غده تحت‌فکی یا در موارد نادر در غدد بزاقی کوچک داخل دهان ایجاد می‌شوند. بیشتر تومورهای غدد بزاقی در ابتدا بدون درد و با رشد آهسته ظاهر می‌شوند و ممکن است فرد تا مدت‌ها متوجه وجود آن‌ها نشود.
در تومورهای خوش‌خیم غدد بزاقی، توده معمولاً نرم، متحرک و بدون علائم عصبی است. شایع‌ترین نوع این تومورها، آدنوم پلئومورفیک (Pleomorphic Adenoma) است که در صورت عدم درمان ممکن است در طول زمان به نوع بدخیم تبدیل شود. در مقابل، تومورهای بدخیم یا سرطان غدد بزاقی معمولاً رشد سریع‌تری دارند و می‌توانند به بافت‌های مجاور و حتی سایر قسمت‌های بدن گسترش یابند.
سندروم شوگرن
سندرم شوگرن اختلال خود ایمنی که باعث خشکی دهان و آسیب به غدد بزاقی می‌شود. سایر اختلالات خودایمنی یا التهابی که ممکن است عملکرد غدد بزاقی را کاهش دهند.
دلایل بروز اختلالات غدد بزاقی
خشکی دهان مزمن (به عنوان مثال، به علت مصرف داروهایی مثل آنتی‌هیستامین‌ها، ضدافسردگی‌ها یا فشار خون) می‌تواند جریان بزاق را کاهش دهد و احتمال تشکیل سنگ یا عفونت را افزایش دهد. کم آبی یا مصرف ناکافی مایعات باعث غلیظ شدن بزاق و افزایش احتمال تشکیل رسوبات می‌شود. التهاب مزمن مجرایی یا آسیب قبلی به مجرا می‌تواند منجر به تنگی یا انسداد شود. عفونت‌های ویروسی ممکن است غدد بزاقی را درگیر کنند. اختلالات سیستم ایمنی / خودایمنی مانند سندرم شوگرن باعث آسیب به غدد بزاقی می‌شوند. تشعشع به ناحیه سر و گردن که ممکن است برای درمان سرطان داده شود، می‌تواند عملکرد غدد را کاهش دهد. سیگار کشیدن و برخی دیگر از سبک زندگی یا عوامل محیطی نیز ممکن است در بروز اختلال غدد بزاقی مؤثر باشند. در مورد تومورها، عوامل ژنتیکی، جهش‌های سلولی و قرار گرفتن در معرض تشعشع ممکن است دخیل باشند.
علائم اختلال عملکرد غدد بزاقی
- توده یا برآمدگی در نزدیکی گردن و دهان
- بی حسی بخشی از صورت
- ضعف ماهیچه‌های یک طرف صورت
- درد دائمی در نواحی غدد بزاقی
- اختلال در بلعیدن
- عدم توانایی باز کردن دهان به طور کامل
تشخیص بیماری های غدد بزاقی
معاینه بالینی
متخصص با لمس نواحی اطراف فک، گردن و دهان، وجود هرگونه تورم، توده یا حساسیت به لمس را بررسی می‌کند. همچنین از بیمار درباره علائمی مانند درد هنگام جویدن، خشکی دهان یا خروج ترشحات غیرعادی سؤال می‌شود.
مطالعات تصویر برداری
سونوگرافی غدد بزاقی یکی از دقیق‌ترین و غیرتهاجمی‌ترین روش‌های تشخیصی است که برای بررسی ساختار داخلی غده و مجاری بزاقی استفاده می‌شود. با استفاده از امواج صوتی، پزشک می‌تواند وجود سنگ بزاقی، کیست یا توده‌های مشکوک را تشخیص دهد.
این روش بدون درد بوده و هیچ عارضه‌ای ندارد، به همین دلیل معمولاً اولین تصویربرداری پیشنهادی در بررسی غدد بزاقی است. در صورتی که نیاز به بررسی دقیق‌تری از ساختار داخلی غدد وجود داشته باشد، پزشک از سی‌تی اسکن غدد بزاقی استفاده می‌کند. این روش با کمک پرتوهای ایکس، تصاویری سه‌بعدی از غده و مجاری بزاقی ارائه می‌دهد.
سی‌تی اسکن برای تشخیص سنگ‌های بزاقی عمقی، تومورهای کوچک یا تغییرات غیرطبیعی بافت غده بسیار مؤثر است.
در مواردی که علائم بیمار شدید یا طولانی‌مدت باشد، سی‌تی اسکن کمک می‌کند تا دقیق‌ترین محل درگیری مشخص شود. همچنین MRI غدد بزاقی (تصویربرداری تشدید مغناطیسی) یکی از پیشرفته‌ترین روش‌های تشخیصی است که بدون استفاده از اشعه، تصاویر بسیار واضحی از بافت نرم غده بزاقی فراهم می‌کند.
این روش برای بررسی تومورهای غدد بزاقی، عفونت‌های عمقی، یا درگیری غده در بیماری‌های خودایمنی کاربرد دارد.
MRIبه پزشک کمک می‌کند تفاوت بین تومور خوش‌خیم و بدخیم را تشخیص دهد و مسیر درمانی مناسب را انتخاب کند.
بیوپسی
در مواردی که پزشک به وجود تومور یا ضایعه مشکوک در غده بزاقی شک کند، بیوپسی یا نمونه‌برداری از غده بزاقی انجام می‌شود. در این روش، با استفاده از سوزن ظریف یا جراحی کوچک، مقدار کمی از بافت غده برداشته شده و زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود.
بیوپسی بهترین روش برای تشخیص نوع تومور (خوش‌خیم یا بدخیم) و میزان پیشرفت بیماری است. نتیجه این آزمایش نقش مهمی در انتخاب نوع درمان دارد.